بیماری های رایج هندوانه

هندوانه یکی از محصولات مهم سبزیجات ،از خانواده‌ی کدوییان است که هم در مزارع تجاری و هم در باغ‌های خانگی در سراسر دنیا از ایران گرفته تا ایالات متحده و آسیای

دور کاشت میشود.براساس سابقه‌ی طولانی تولید در کشور ما ایران از بین ارقام استاندارد و هیبریدی  همگی قابلیت کشت را دارند. هندوانه‌ها به‌طور کلی سازگاری خوبی با این شرایط اقلیمی دارند و با آبیاری مناسب، در تابستان می‌توان میوه‌هایی با کیفیت بالا تولید کرد.شناخت بیماری های رایج هندوانه یکی از مهم ترین نکات الزامی برای هر هندوانه کار است.

زمان های کشت هندوانه در ایران

کشت زودهنگام برای بازار شب یلدا  با نشاکاری روی مالچ پلاستیکی آغاز می‌شود، این کشت در مناطق جنوبی ایران همچون استان کرمان ،سیستان بلوچستان و هرمزگان رواج بسیار دارد.در حالی که مرحله‌ی اصلی و کشت‌های دیرهنگام معمولاً در ماه‌های اردیبهشت و خرداد مستقیماً بذرپاشی می‌گردد. تولید دیرهنگام می‌تواند تا زمان یخ‌زدگی ادامه یابد، به شرطی که بوته‌ها سالم و فعال بمانند.

معمولا بار ریزی در هندوانه تا 3 نوبت ادامه دارد و در ارقام هیبرید همچون ب 32 (b32) و هیمالیاhymalia seeds هم سایزی بین گل اول تا گل سوم و چهارم وجود دارد.

بیماری‌های هندوانه

بیماری‌ها بسیار رایج‌اند و می‌توانند کیفیت و عملکرد هندوانه را کاهش دهند. این بیماری‌ها ممکن است در هر زمان از چرخه‌ی تولید محصول رخ دهند و تمام بخش‌های گیاه—از ریشه تا میوه—را تحت تأثیر قرار دهند. بیماری‌ها زمانی بیشترین شدت را دارند که موجب از بین رفتن زودهنگام بوته‌ها شوند. بیماری‌های برگی نیز با از بین بردن برگ‌ها موجب می‌شوند میوه‌ها در معرض سوختگی خورشید (sun‑scald) قرار گیرند و همچنین شیرینی و رسیدگی طبیعی میوه وابسته به سلامت برگ‌هاست.

وقتی خود میوه‌ها آلوده شوند، معمولاً غیرقابل فروش می‌گردند و استعداد پوسیدگی در حمل و نقل پیدا می‌کنند. خوشبختانه، معمولاً می‌توان بیماری‌های هندوانه را مدیریت کرد و محصولی با عملکرد و کیفیت ثابت به دست آورد.

عوامل ایجاد بیماری

بیماری‌های هندوانه توسط میکروارگانیسم‌ها (پاتوژن‌ها) از جمله قارچ‌ها، باکتری‌ها، ویروس‌ها و نماتدها ایجاد می‌شوند. بیماری‌های غیرزیستی (abiotic) بر اثر شرایط محیطی مانند عدم تعادل خاک (مواد غذایی یا pH)، افراط یا کمبود رطوبت، و آسیب‌های شیمیایی (رانش علف‌کش‌ها، آلودگی هوا و غیره) رخ می‌دهند.

هدف از نوشتن این مقاله

 متن این مقاله برای کمک به تشخیص صحیح بیماری‌های مهم هندوانه در ایران  و ارائه‌ی راهکارهایی کلی برای مدیریت آن‌هاست. تشخیص صحیح بیماری اولین گام در کنترل مؤثر است؛ زیرا تشخیص نادرست ممکن است منجر به اجرای روش‌های بی‌اثر و در نهایت از بین رفتن محصول شود.

به‌عنوان مثال، بیماری‌های ناشی از باکتری یا ویروس معمولاً با قارچ‌کش‌ها کنترل نمی‌شوند. همچنین، برخی قارچ‌کش‌ها یا ارقام مقاوم فقط در برابر یک بیماری خاص مؤثرند و نه در برابر بیماری‌های دیگر.

تاثیر انتخاب بذر مناسب

همچنین نوع بذر انتخابی (هیبرید یا استاندارد) در مقاومت به بیماری و ویروس ها قطعا تاثیر به سزایی دارد.

کشاورزان باید توانایی تشخیص علائم رایج بیماری‌ها را داشته باشند و با روند پیشرفت آن‌ها آشنا شوند تا بتوانند روش‌های مدیریتی مناسب را انتخاب کنند. برخی بیماری‌ها در مزرعه به‌راحتی قابل تشخیص‌اند، اما برخی دیگر نیاز به آزمایش دارند. آزمایشگاه تشخیص بیماری و آفات گیاهی شرکت تجارت سبز اسپادانا هزاره سوم خدمات تشخیصی برای کشاورزان تجاری و باغداران خانگی ارائه می‌دهد. نمونه‌ها را می‌توان از طریق پست به نشانی دفتر ارسال و پس از پرداخت هزینه پاسخ در اختیار کشاورز قرار داده میشود.

راهبردهای مدیریت بیماری

مدیریت تلفیقی آفات (IPM) شامل به‌کارگیری چندین روش و استفاده‌ی معقول از سموم برای کنترل بیماری‌ها و سایر آفات کدویی است. معمولاً وقتی مدیریت تلفیقی اجرا شود، کنترل بهتر و اقتصادی‌تری نسبت به تکیه‌ی صرف بر کاربرد سموم حاصل می‌گردد.

اجزای اصلی یک سیستم IPM مؤثر عبارت‌اند از:

• تناوب کشت:

بسیاری از قارچ‌ها، باکتری‌ها و نماتدهایی که باعث بیماری‌های خاکزاد و برگی می‌شوند در خاک یا بقایای محصولات بین دوره‌های کشت زنده می‌مانند و با کشت مکرر هندوانه جمعیت آن‌ها به سطح مضر می‌رسد.

➤ توصیه می‌شود بین هر دو کشت هندوانه، تناوب ۳ تا ۴ ساله با محصولات غیرکدویی رعایت شود.

• انتخاب محل کشت:

بهترین رشد هندوانه در خاک‌های لوم شنی با زهکشی خوب و pH کمی اسیدی (۶٫۰ تا ۶٫۸) اتفاق می‌افتد. در خاک‌های سنگین، گیاهان به کندی رشد کرده و مستعد پوسیدگی ریشه، طوقه و میوه می‌شوند و کیفیت میوه پایین‌تر است. همچنین مزرعه‌های دیرکاشت نباید در کنار مزرعه‌های زودکاشت قرار گیرند، زیرا مزارع قدیمی می‌توانند منبع پاتوژن باشند.

• بهداشت مزرعه (Sanitation):

بقایای گیاهی، محل زمستان‌گذرانی بسیاری از پاتوژن‌هاست. این بقایا باید بلافاصله بعد از برداشت حذف یا در خاک برگردانده شوند تا سریع‌تر تجزیه گردند. باید از انتقال خاک یا گیاه آلوده به مزرعه جلوگیری شود.

• ارقام مقاوم به بیماری:

برای بعضی بیماری‌ها مانند لکه‌برگی آنتراکنوز و پژمردگی فوزاریومی ارقام مقاوم وجود دارد و باید تا حد امکان استفاده شوند. مقاومت، بهترین و اقتصادی‌ترین روش کنترل است؛ اما متأسفانه هنوز برای بسیاری از بیماری‌ها مقاومت ژنتیکی ایجاد نشده است. ارقام هندوانه هیمالیا تا حد بسیاری به بیماری آنتراکنوز مقاوم بوده است .

قلمه‌زنی (گرفتینگ):

پیوند هندوانه روی پایه‌های مقاوم روشی مؤثر برای کنترل بیماری‌های خاکزاد مانند پژمردگی فوزاریومی است. پایه‌های معمول شامل  (کدو) و

هیبریدهای بین‌گونه‌ای کدوی زمستانی (C. maxima × C. moschata) هستند.

• • بطری‌کدوهایی مانند Coloso, Emphasis, Macis, Skopje, FR Gold, Jingxinzhen No.1, WMXP3938, WMXP3945 مقاوم به فوزاریوم و دارای تحمل به سرما هستند،

ولی رشد ریشه‌ی ضعیف‌تر و رسیدگی زودتر ایجاد می‌کنند.

• • هیبریدهای بین‌گونه‌ای مانند P360, Marathon, RS841, Shintosa, Shintosa Camel, Strong Tosa, Carnivor, Qingyanzhen No.1 مقاومت مشابه با رشد

ریشه‌ی قوی‌تر دارند، ولی ممکن است رسیدگی را به‌تأخیر اندازند و بر کیفیت میوه اثر بگذارند. توصیه می‌شود کشاورزان ابتدا ترکیب‌های مختلف پایه و پیوندک را در چند گیاه آزمایش کنند.

• • البته این روش در ایران اجرا نشده است.

• بذر و نشاء عاری از پاتوژن:

برخی بیماری‌ها مانند لکه‌ی باکتریایی میوه (Bacterial fruit blotch) می‌توانند از طریق بذر منتقل شوند. باید از بذرهای آزمایش‌شده و نشاءهای

سالم استفاده شود همچنین بذور هیبرید بر بذور استاندارد برتری دارند.

• آبیاری:

آبیاری پُر‌تکرار با آب‌پاش و حجم کم موجب گسترش بیماری‌ها می‌شود. آبیاری قطره‌ای به کاهش بیماری کمک می‌کند چون برگ‌ها را خیس نمی‌کند و از پاشش آب آلوده جلوگیری می‌کند.

• کنترل شیمیایی:

استفاده از قارچ‌کش‌ها یا ترکیبات مسی (برای باکتری‌کش) ممکن است برای کنترل بیماری‌های برگی لازم باشد. باید به آخرین نسخه‌ی «راهنمای کارگزار توسعه‌ی OSU درباره‌ی کنترل حشرات، بیماری‌های گیاهی و علف‌های هرز» مراجعه کرد. به‌طور معمول، سم‌پاشی پیشگیرانه هر ۷ تا ۱۴ روز در دوره‌ی گلدهی تا تشکیل اولیه میوه مؤثرترین است.

• پایش مزرعه (Scouting):

حداقل هفته‌ای یک‌بار باید مزرعه از نظر آفات و بیماری‌ها بررسی شود. این کار باعث تشخیص زودهنگام و اجرای سریع اقدامات کنترل‌کننده می‌شود.

آنتراکنوز (Colletotrichum obiculare)

بیماری شایع برگی هندوانه در سراسر مناطق ایران به خصوص ایرانشهر و جلگه و چابهار است و تمامی اندام‌های هوایی—برگ‌، ساقه‌ و میوه—را آلوده می‌کند. لکه‌های روی میوه خطرناک‌تر هستند زیرا از نقاط کوچک در زمان برداشت به پوسیدگی جدی در زمان حمل و نقل تبدیل می‌شوند.

استانداردهای USDA الزام می‌کنند که هندوانه‌های هیبریدی  فاقد آنتراکنوز باشند.

• علائم: لکه‌های کوچک قهوه‌ای مایل به گرد یا زاویه‌دار روی برگ‌ها ظاهر می‌شوند، سپس بزرگ، ترک‌خورده و گاه باعث خشک شدن شاخه‌ها می‌شوند. روی ساقه‌ها و دم‌برگ‌ها لکه‌های کشیده‌ای با رنگ قهوه‌ای روشن دیده می‌شود. لکه‌های روی میوه دایره‌ای شکل و به قطر ۶–۱۲ میلی‌متر بوده و فرو‌رفته و گاه با ترک همراه هستند.

• زیست‌شناسی بیماری: قارچ در بقایای آلوده‌ی محصول قبلی و گیاهان داوطلب باقی می‌ماند و از طریق باران، آبیاری بارانی یا روان‌آب پخش می‌شود. هوای گرم و بارانی باعث گسترش آن می‌گردد.

• مدیریت: تناوب کشت، ارقام مقاوم و قارچ‌کش‌های پیشگیرانه در بازه‌های ۷ تا ۱۴ روز از زمان گلدهی تا تشکیل میوه مؤثرند. ارقام مقاوم همچون هیمالیا و تا حدودی ب 32 ،ریا ،ردهیون و کامیلا بیشتر در برابر نژاد ۱ مقاوم‌اند؛ برای نژاد ۲ مقاومت کامل وجود ندارد.

لکه‌ی باکتریایی میوه (Acidovorax citrulli)

این بیماری گاه‌به‌گاه در ایران دیده می‌شود،در سال های اخیر حجم رویت آن افزایش داشته است. ولی در مزارعی که از نشاء برای کاشت استفاده می‌کنند شدیدتر است. آسیب آن بر برگ‌ها کم، اما بر میوه بسیار زیاد است و می‌تواند تا ۵۰٪ افت عملکرد ایجاد کند.

• علائم: در آغاز، لکه‌های کوچک آبی‌رنگ روی برگ یا لپه دیده می‌شود که بعدها قهوه‌ای می‌شود. روی میوه‌ها لکه‌های آبدار روی سطح فوقانی ظاهر می‌شود که به‌سرعت گسترش یافته و بخش بزرگی از پوست را دربرمی‌گیرد؛ در نهایت ترک برداشته و در معرض آلودگی قارچی ثانویه قرار می‌گیرد.

• زیست‌شناسی: باکتری در بذر زنده می‌ماند و این منبع اصلی همه‌گیری است. دما و رطوبت بالا و آبیاری بارانی انتقال را شدت می‌بخشند، به‌خصوص در گلخانه‌های نشاء با ازدحام بالا.

• مدیریت: استفاده از بذر و نشای بدون پاتوژن اساس کنترل بیماری است. تناوب کشت، زیرِ خاک بردن بقایای محصول و کنترل گیاهان داوطلب باید رعایت شود.

لکه‌برگی سرکوسپورایی (Cercospora citrullina)

بیماری قارچی نسبتاً کم‌اهمیت است ولی در شرایط مرطوب شرق و جنوب ایران ممکن است باعث برگ‌ریزی شدید و کاهش عملکرد و کیفیت میوه شود.

• علائم: بیشتر روی برگ دیده می‌شود. لکه‌های گرد قهوه‌ای تا ارغوانی به قطر حدود ۶ میلی‌متر ظاهر می‌گردند و با بزرگ شدن، مرکز آن‌ها خاکستری مایل به زرد می‌شود، اما حاشیه تیره باقی می‌ماند. با ادغام لکه‌ها برگ خشک می‌شود. میوه‌ها مستقیماً آسیب نمی‌بینند.

• زیست‌شناسی: قارچ بر روی بقایای محصول زمستان‌گذرانی کرده و اسپورهای هوابُرد تولید می‌کند. دمای مطلوب ۲۷–۳۲°C و وجود طولانی رطوبت روی برگ‌ها شرایط مناسب آلودگی است.

• مدیریت: تناوب کشت سه‌ساله با محصولات غیرکدویی و برگردان بقایا به خاک توصیه می‌شود. قارچ‌کش‌ها در کنترل این بیماری بسیار مؤثرند.

سفیدک کرکی (Downy mildew – Pseudoperonospora cubensis)

سفیدک کرکی از بیماری‌های گاه شدید هندوانه در مناطق مرطوب ایران است. این بیماری می‌تواند منجر به ریزش سریع برگ‌ها، کاهش عملکرد و کیفیت، و

سوختگی آفتاب روی میوه‌ها شود. همه‌ی گیاهان خانواده‌ی کدویی آسیب‌پذیر هستند؛ اما در ایران ،آمریکا  بیشترین خسارت بر طالبی و هندوانه گزارش شده است.

نویسنده مهندس بیتا امینی دانش آموخته رشته مهندسی کشاورزی دانشگاه دولتی شیراز